Bodem is een vaktijdschrift voor iedereen die werkt rondom het onderwerp bodembeheer in economisch, financieel, beleid- en beheersmatig en juridische zin! In samenwerking met Marian Stuiver, Marthijn Sonneveld, Alwin Gerritsen (allen WUR) en Simon Moolenaar (SKB) heeft Boerenverstand hierover een publicatie geschreven.

Met ‘Investeren in de bodem‘ is de kringloopaanpak als voorbeeld van wederkerigheid tussen bedrijf en natuur uitgelegd. De kringloopaanpak is namelijk anders dan een set van voorschriften en regels zoals bij biologische landbouw het geval is. Het beschrijft een heel duidelijk doel; nu en in de toekomst met minder input de output maximaliseren (optimaliseren). Dit resulteert in zo weinig mogelijk verliezen naar bodem, water en lucht en de instandhouding van de biologische, chemische en fysische bodemvruchtbaarheid.

Een voorbeeld van wederkerigheid hierbij is hoe CONO Kaasmakers dit gedachtegoed in haar duurzaamheidsprogramma heeft opgenomen. Het lanceren van het KringloopKompas in december 2010 was de eerste grote stap die werd gemaakt. Dat kompas meet de N, P efficientie en bodemoverschotten op het bedrijf. Op dit moment investeert CONO extra in thematrajecten. Bedrijven die in een dergelijk traject extra tijd investeren en zo leren efficiënter met fosfaat om te gaan, worden daar voor beloond met een extra premie op de melkprijs. Waar een dergelijke systematiek gemeengoed is voor kwaliteitseisen als cel- en kiemgetal is het belonen van extra inspanning voor duurzaamheid uniek te noemen.

Hoe boeren een laag cel- en kiemgetal kunnen behalen weten ze, dit is voor fosfaatefficiëntie iets onbekender. Daarom heeft Wageningen Universiteit samen met Boerenverstand en SKB gewerkt aan de BodemConditieScore (BCS). Een instrument wat de boer simpel en goedkoop kan inzetten om zijn bodemconditie te beoordelen. Zo krijgt de boer weer handvatten om zelf te sturen!

Je kunt het gehele artikel lezen via de link.

Stijlspecifieke melkveebedrijven boeken de beste resultaten

Er zijn herkenbare bedrijfsstijlen te onderscheiden en in elke stijl is een redelijk inkomen te verdienen. Opvallend is dat naarmate bedrijven stijlspecifieker zijn de bedrijfseconomische resultaten beter zijn. Dit laat zien dat er niet ‘één beste manier van boeren’ is en dat het volgen van een uitgebalanceerd eigen bedrijfsplan loont. Er worden vier stijlen onderscheiden: Kostenbespaarders, Schaalvergroters, Koeienboeren en Arbeidsbespaarders.

Toenemende kwetsbaarheid en het belang van buffercapaciteit

Elke stijl heeft eigen sterke punten en kwetsbaarheden. Vooral bedrijven met een lage marge per kg melk (vooral Schaalvergroters) zijn kwetsbaar voor schommelingen van de melkprijs. Maar ook voerprijs, rente, grondprijs, landbouwbeleid en mestbeleid zijn van belang. Gezien de toenemende onzekerheden op markten wordt het beschikken over ‘buffercapaciteit’ steeds belangrijker. De stijl van de Kostenbespaarders is het minst kwetsbaar door het hoge aandeel eigen vermogen, de lage kosten en de geringe marktafhankelijkheid. Bij andere stijlen zou buffercapaciteit opgebouwd moeten worden in de vorm van een ‘spaarpot’.

Risico’s van groei

De bedrijven die hun melkproductie tot 2020 het meest willen uitbreiden blijken het ‘meest kwetsbaar’ te zijn (laagste marge per kg melk) en de groep die het minst wil groeien het ‘minst kwetsbaar’. De groep meest ambitieuze groeiers lijkt daarmee nog gevoeliger te worden voor prijsschommelingen en een zeer risicovolle strategie te volgen (gevaar van ‘doodgroei’). In een situatie met beweeglijke markten is groei verantwoord en effectief bij bedrijven met een hoge marge per kg melk en een gezond aandeel eigen vermogen (buffer).

Naar een stimulerend milieubeleid

De stikstof- en fosfaatbelasting lopen uiteen tussen bedrijven en stijlen. Er is geen eenduidig verband tussen intensiteit en milieubelasting, maar vooral de kwaliteit van de bedrijfsvoering doet er toe. Milieubeleid zou hier rekening mee moeten houden. Een beleid gebaseerd op ‘gemiddelden’ stimuleert boeren niet om de bedrijfsvoering te verbeteren. Geef boeren de ruimte om het op de eigen manier te doen en hier eigen systemen voor te ontwikkelen (o.a. kringloopwijzer en bex in plaats van dierrechten). De administratieve lasten en de verantwoordelijkheid voor certificering liggen daarbij niet bij de overheid, maar bij (samenwerkende) boeren.

Publicatie: “Bouwen aan een betere balans, een analyse van bedrijfsstijlen in de melkveehouderij” Auteurs: Hans Dirksen, Marije Klever, Rudolf van Broekhuizen, Jan Douwe van der Ploeg, Henk Oostindie

Na enkele woorden van welkom door Hans Dirksen gaf hij het woord aan medewerker John Baars, “Cijfers en grafieken zeggen meer dan 1000 woorden” was de kern van zijn verhaal. De kracht van DMS is het verzamelen van zoveel mogelijk cijfers over zoveel mogelijk jaren op het melkveebedrijf. Een voorbeeld hiervan is de stikstofbenutting per hectare (Y-as) tegen de intensiteit in kg melk per hectare (x-as). De grafiek rechts laat in het blauw cijfers zien van 1997 en in het groen die van 2012, duidelijk wordt dat de stikstof benutting gemiddeld van 18,5% naar 33,4% is gestegen maar de spreiding geeft weer dat er nog veel variatie is en dus ruimte tot verbetering. Voor fosfaat geldt dat de bedrijfsbenutting van gemiddeld 42,5% naar 74,3% is verbeterd, maar ook hier geldt dat er nog veel variatie aanwezig is. Tot slot trekt John nog aan de noodklok, van 64 dezelfde bedrijven zijn vijf jaar lang mest analyses gedaan. Voor zowel kali, stikstof als fosfaat zien we een dalende trend in gehaltes. Over de laatste vijf jaar is het fosfaat gehalte van 1,61 naar 1,48 gedaald mede door fosfaat armer voer. Opzich geen probleem zij het niet dat de mestwetgeving uit gaat van forfaitaire normen waarin staat dat er 1,7 kg fosfaat in drijfmest zit.

Hierop volgde het verhaal van Frans Aarts waarin het ging over “Ruimte voor de vakman; individueel afrekenen graag!”. Als wetenschapper bij Wageningen Universiteit en projectleider van o.a. Koeien&Kansen en Dairyman, is hij nauw betrokken bij de ontwikkeling van de Kringloopwijzer. Frans gaf een uiteenzetting over de mest wetgeving van het verleden (MINAS) naar vervolgens BEX en nu dus de Kringloopwijzer. Duidelijk werd dat de Kringloopwijzer een opeenhoping is van formules waarbij de bekende BEX het ‘koe’ gedeelte weergeeft.

Jacque van Outryve, Europees landbouw-journalist in België,  gaf een lezing over het Gemeenschappelijk Landbouw Beleid “Van gisteren naar (over)morgen”. Na te verduidelijken wat de verschillen en overeenkomsten zijn tussen Belgen en Nederlanders, en stereotypen, plaatste hij het Nederlandse denken in Europees perspectief. Een sterk betoog was voor het Europese ‘wij’-gevoel waar het in Nederland nogal eens aan ontbreekt. Strenge regelgeving komt immers niet (altijd) uit Brussel en niet uit Den Haag. Over de afschaffing van het melkquotum vind Jacque dat Nederland te kort door de bocht is, een zevental randvoorwaarden zijn volgens Jacque nodig om zonder quotum een gezonde melkveehouderij te behouden.

• Contractuele betrekkingen tussen melkproducenten en zuivelverwerker – gesloten formele schriftelijke contracten ( incl. prijs, hoeveelheid, tijdschema, looptijd) – productiebeheer bij streekproducten (exclusiviteit waarborgen)
• Collectieve onderhandelingspositie van producenten
• Rol van brancheorganisaties
• Transparantie in de zuivelbevoorradingsketen
• Marktmaatregelen en futuresmarkt
• Handelsnormen en oorsprongsetikettering (imitatie tegen gaan)
• Innovatie en onderzoek

Over deze zeven thema’s moest geconcludeerd worden dat we nog niet klaar zijn voor de afschaffing van het melkquotum, zeker de geplande afschaffing van de productschappen zou een onjuiste beslissing zijn.

Tot slot was het woord aan mede-organisator Frank Verhoeven met een verhaal “Van MINAS naar BEX naar Kringloopwijzer; Straks dubbel verdienen via GLB en melkfabriek??”. De relatie van kringloopwijzer gekoppeld aan mestwetgeving is nog te begrijpen maar dat de kringloopwijzer ook van betekenis kan zijn binnen het GLB of richting een melkfabriek voor velen onbekend. Toch is beide niet onmogelijk, sterker nog, diverse melkfabrieken hebben al een uitbetaling op Kringloopwijzer score! Tot slot hield Frank een ‘pleidooi voor hooi!’, boeren menen immers niet meer zonder maïs, en daardoor dus zonder soja, te kunnen boeren. Nu is hooi eigenlijk hetzelfde als maïs, namelijk energie met structuur maar dan met behoud van eiwit in hooi en een gezonde bodem. Structureel 1 kg hooi per koe per dag bij voeren vergt op een modern melkbedrijf echter enige aanpassing, we zijn het immers niet gewent en daar is bij 100 koeien toch zo’n 12 hectare hooi voor nodig.

Tot slot was er gelegenheid voor vragen tijdens de forum discussie, hierbij werd met name Jacque van Outryve met vragen bestookt en Frank met een praktisch voorbeeld van een moderne melkveehouder met veel maïs.

 Afrondend een geslaagd seminar voor een divers en tevreden publiek!

Blijvend grasland is de beste bodemverbeteraar, het kan niet vaak genoeg herhaald worden! Vandaar het tweede artikel voor MelkveeMagazine dieper op de bodem in gaat. Nick van Eekeren, van Louis Bolk Instituut, legt uit hoe de bodem als vliegwiel fungeert voor de bedrijfskringloop. Nick maakt het onderscheid tussen een grote kringloop bestaande uit mest, bodem, voer en melk/vlees en de kleine kringloop van bodemleven, gewas en beworteling.

Kringlooplandbouw is al relatief nieuw voor de meeste melkveehouders, laat staan het onderscheid tussen een grote en een kleine kringloop. Het belangrijkste is het besef dat de bodem het belangrijkste onderdeel is van een melkveebedrijf en dat het hier echt een gebrek aan kennis is ontstaan.

Boerenverstand is al een geruime tijd bezig met het ontwikkelen van de Bodem Conditie Score (BSC) in samenwerking met de leersteelgroep Bodemgeografie & landschap van de Wageningen Universiteit. De BCS stelt de boer in staat om met een simpele schop in de grond (meer heb je niet nodig) de conditie van de bodem te scoren. Dat scoren is helaas iets moeilijker, vergelijk het met de conditie scoren van koeien. Dit vergt enige training en nieuwe kennis: een verrijking van het boerenverstand!

• za 27 april Nationale uitreiking kringloopcertificaten tijdens het mini-symposium van DMS & Boerenverstand, hier meer info en zie hieronder
• do 2 mei Uitreiking kringloopcertificaten in Midden Delfland, hier meer info 
• wo 15 mei Uitreiking kringloopcertificaten in Groningen, hier meer info 
• ANV Vallei Horstee (medio zomer)
• ANV Noordelijke Friese Wouden (medio september)

Kijk op: www.dms25jaar.nl/programma-symposium  

Onder leiding van de provincie Utrecht is de projectgroep nutriënten veenweidegebied opgericht om na te denken over maatregelen ter verbetering van de waterkwaliteit in het veenweidegebied. Uit een lijst van een 150-tal onderzoeken in het veenweidegebied zijn 20 maatregelen geselecteerd die potentie hebben als goede maatregel voor het verbeteren van de waterkwaliteit. De 20 maatregelen zijn afgetast op draagvlak, kosteneffectiviteit en het meeliften met andere doelen. Door het afnemen van interviews bij agrariërs in het veenweidegebied hebben Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden (HDSR) en LTO Noord een beeld gekregen van hoe de gemiddelde agrariër in het veenweidegebied tegen de maatregelen aankijkt.

Bijna alle agrariërs vinden kringlooplandbouw de beste maatregel. Dat blijkt uit een onderzoek door Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden. Deze maatregel kan namelijk geld opleveren door een hogere gewasopbrengst en de besparing op kunstmest. Verder zijn de agrariërs van mening dat deze maatregel de toekomst heeft. “Duurzaam graslandbeheer” vinden agrariërs goed toepasbaar, omdat een beter grasbestand betere benutting van de mest betekent. In de huidige bedrijfsvoering is elke agrariër in meer of mindere mate al bezig met deze maatregel, want iedereen wil een zo hoog mogelijke grasproductie. Voor de optimalisatie van dit proces staan veel agrariërs open. Het “Vergroten mestopslag” heeft als voordeel dat men meer keuze heeft voor het tijdstip van uitrijden. In de huidige situatie zitten de mestkelders na de winter vaak overvol en wordt massaal uitgereden op één februari. Op deze datum groeit het gras nog nauwelijks en lopen veel nutriënten vaak onbenut de sloot in. Bij het vergroten van de mestopslag kan men de mestgift meer over het jaar verspreiden en is de benutting van de nutriënten dus beter.

Het belangrijkste argument om “Bufferstroken en –zones” en “NVO’s & Zuiverende slootsystemen” aan te wijzen als slechtste maatregel is landverlies en dus productieverlies. Percelen in het veenweide gebied zijn al erg smal en als daar ook nog een bufferstrook langs komt, blijft er heel weinig ruimte over. “Deze maatregel past gewoon niet in het veenweidegebied”. Door Alterra is recent onderzoek uitgevoerd (met o.a. een proeflocatie in Zegveld) met als conclusie dat bufferstroken maar beperkt (kosten)effectief zijn in veenweiden. Opvallend was dat de biologische agrariër deze maatregel juist wel zag zitten. Met “Biomassateelt” hebben de meeste agrariërs niets. “Veel werk voor weinig geld en het levert niets op”. De hoge kosten zijn de belangrijkste reden dat “Onderwaterdrainage” nog niet goed in de huidige bedrijfsvoering past. Bovendien is er nog weinig bekend over de effectiviteit. “Laten we eerst de onderzoeken afwachten”. De maatregel “Mestscheiding” is te duur en krijgt als tegenargument dat het bedrijf hiervoor vaak te klein is. Bovendien bestaan er problemen met het duurzaam gebruik van de dikke fractie in het boerenbedrijf. De dikke fractie kan toegepast worden als bed in de ligboxen. Veel agrariërs vrezen echter dat hiermee de diergezondheid mee in gevaar komt. Ook bij de maatregel “minder mineralen in veevoer” hebben agrariërs angst dat het niet goed is voor de vruchtbaarheid en de gezondheid van het vee.

Duidelijk is dat deze boeren gebruik maken van (hun) Boerenverstand!

De nieuwe kringloopwijzer is vanaf nu te downloaden via www.mijnkringloopwijzer.nl. Naast een nieuw logo is de rekenmodule weer verder ontwikkeld en is de uitvoer uitgebreider. Zo levert de nieuwe uitvoer informatie over de P-onttrekking (zoals gebruikers bij de ‘BEP’ gewend waren) en is er de mogelijkheid om een overzicht te maken voor studiegroepen. Hiermee komen resultaten van verschillende bedrijven vergelijkbaar naast elkaar te staan. Dit bevordert het werken en leren in studiegroepverband.

Deze actuele versie geeft vooral extra informatie voor de gebruiker. Daarnaast gaat de inhoud natuurlijk verder. De bedrijfsspecifieke route van het stikstofoverschot is in ontwikkeling. Wordt dit lachgas, nitraat, of toch verhoging van de voorraad in de bodem? Daarnaast krijgt momenteel de route van koolstof, via methaan en organische stof volop aandacht.

De KringloopWijzer is al door een groot aantal veehouders ingevuld. Zij krijgen zo beter inzicht in de stikstof- en fosfaatkringloop op het bedrijf en weten waar de mineralenverliezen optreden, hoe hoog de benuttingen zijn en ze weten wat hun gewasopbrengsten zijn, samen met de gegeven bemesting. Deze resultaten zijn nu te vergelijken met collega veehouders en met de resultaten van de Koeien & Kansen deelnemers.

Daarnaast is er veel reuring de laatste tijd rondom kringlooplandbouw. De vakbladen en kranten staan er vol mee maar ook in discussies met zuivelondernemingen wordt vaak de kringloopwijzer aangehaald. In februari verscheen de eerste van een reeks artikelen van Boerenverstand in MelkveeMagazine. Dit hebben we geweten ook! Tientallen boeren belde of mailden ons met soms emotionele reacties. Het besef dat het anders moet en waardevolle mineralen op het bedrijf gehouden moeten worden wordt steeds duidelijker!

Als tweede kwam Nils Roemen ten tonele, mede initiatief nemer van ‘Durftevragen‘ en ‘Seven days of inspiration‘. Nils kwam met een bijzonder inspirerend verhaal over het gebrek in de huidige samenleving. We durven namelijk niet mee te vragen. We zijn opgegroeid met het motto ‘kinderen die vragen worden overgeslagen’ en we worden gestimuleerd om succes te delen en fouten te camoufleren. Terwijl als je gaat vragen mensen best bereid zijn om te helpen en mensen vinden het ook fijn om anderen te helpen. Eigenlijk als je iemand niet vraagt om je te helpen ontneem je die persoon zijn gelukkige gevoel dat hij/zij krijgt van mensen te helpen! Met een aantal van dit soort kreten klinkt het natuurlijk leuk maar zegt het niets. Nu weet Nils het alleen te onderbouwen met voorbeelden uit de praktijk waar dit uitstekend werkt! In het onderstaande filmpje is te zien hoe Nils de ledenraad van Achmea te woord staat.

Na deze ochtend waren er excursies gepland naar vier projecten binnen de gemeente Lochem waarbij gebruik is gemaakt van burger participatie vanaf het begin. Hierbij was Boerenverstand samen met  Dutch Sense betrokken bij ‘Armhoede Duurzaam Energie Landschap” kortweg ADEL. Het doel was onderzoeken hoe het gebied de ‘Armhoede’ klimaat neutraal kan worden. Binnen de werkgroep ‘Bedrijfsvoering‘ zijn Boerenverstand en Dutch Sense zijn aan de slag gegaan met de melkveehouders op De Armhoede.  Met thema’s als mestscheiding, rantsoenefficientie en verbeteren bodemkwaliteit is gekeken hoe duurzaam het gebied is en waar er nog winst te behalen valt. Dit resulteerde in een praktische oplossingen voor melkveebedrijven die werkbaar zijn en geld opleveren. Voor de gemeente betekende dezelfde oplossingen dat duurzaamheidsdoelen praktisch invulbaar worden en daarmee haalbaar.

Wij noemen zoiets een win-win situatie!

Kringlooplandbouw heeft als eigenschap dat een actie ergens in het geheel een reactie heeft elders. Dit kan dan zowel negatief als positief uitpakken. Om te zorgen dat het goed uitpakt is kennis van zaken nodig! Hoe de kringloop nu precies werkt wordt deze dag uitgelegd met als voorbeeld wat Bennie van der Berg op zijn bedrijf heeft bereikt. Bennie is één van de vier inleiders op deze dag.

Bennie is kringloop-melkveehouder in Wijhe. Hij boert op een zandgrond en heeft meegedaan aan de praktijkproef met 50 collega’s om onder voorwaarden bovengronds mest uit te rijden. Tot 2000 was zijn visie en werkwijze als melkveehouder om 20 000 liter per ha. vol te melken met zo weinig mogelijk koeien. De productie per koe lag toen op 11 duizend liter en hoger per lactatie. De voeropname in  kilogrammen droge stof per koe/dag moest zo hoog mogelijk zijn, en 24 kg droge stof kregen we er wel in.

De problemen die ontstaan door de inenting voor IBR en de MKZ uitbraak bij hem in de buurt rond het jaar 2000 vormen de aanleiding voor het bedrijf om langzaam om te schakelen naar kringlooplandbouw. “Dit is voor mij en de koeien een ingrijpend proces geweest.Het gevoel van zelf weer ondernemer te zijn (worden) en de omgang met plant en dier waren voor mij hierbij leidend. Dus het niet meer bijna uitsluitend geleefd worden door anderen. (bank, voerleverancier en dierenarts).”

Het behouden van 20 000 liter per ha, wel met meer koeien maar minder kosten en meer plezier in het werk. Met mijn lezing wil ik u graag meenemen in mijn innerlijke strijd, om het gangbare los te laten en om kringloop-landbouw daar voor in de plaats te stellen. Vooral door relaxster boer te kunnen zijn met minder problemen bij het vee. Daardoor is  er minder arbeid nodig. Een groot bijkomend voordeel  daarbij is dat ik met minder of geen stress mijn werk kan doen. Dit betekent dat ik veel meer plezier beleef aan mijn bedrijf.

De themadag wordt georganiseerd op donderdag 21 maart a.s. van 10 t/m 15 uur.

Plaats:

De Hoeksteen

De Poort 19

8255 AA Swifterbant

0321 – 321432

Deelnemersbijdrage  is 45 euro. (Leden NVLV en VBBM ontvangen 10 euro korting.)

Voor deze bijdrage ontvangt u, koffie / thee plus koek bij binnen komst, tussen door koffie / thee, tussen de middag een stamppotbuffet met een zuivel toetje en afsluitend nogmaals koffie/thee

De dag begint met inloop om 9.30 uur met koffie / thee plus koek.

Opgave graag voor 19 maart a.s. liefst via e-mail: administratie@netwerkvlv.nl

of per telefoon:

Gerrit Schott 06 – 81381369

Wigle Vriesinga 06 – 22794316