Verduurzaming van de melkveehouderij blijft een belangrijke rol spelen. Niet alleen voor de overheid, die met nieuwe stimulansen in het GLB komt en in de mestwet (kringloopwijzer), maar ook voor de melkfabriek. Zo rollen bedrijven als Rouveen (Gewoon Duurzaam), CONO (Caring Dairy) en FrieslandCampina (Route2020) hun duurzaamheidsprogramma’s uit om dit aan de consument duidelijk te maken.

Het ziet er naar uit dat extra inkomsten of beleidsruimte verkregen kan worden als wordt aangetoond dat extra inspanningen zijn verricht. Dat geldt ook voor een gesloten mineralenkringloop. Een kringloopcertificaat kan oplossingen bieden om milieuproblemen in de landbouw beheersbaar en kosteneffectief op te pakken. De deelnemende melkveehouders brengen jaarlijks hun duurzaamheidsprestaties in beeld en laten zien hoe efficiënt mineralen/grondstoffen zijn benut. Door deze resultaten te toetsen aan de groep stimuleren de bedrijven elkaar om elk jaar te verbeteren. Dat is niet alleen duurzamer voor de maatschappij, maar vooral ook voor de melkveehouder zelf. Het blijkt dat er nog steeds forse winsten te behalen zijn door minder krachtvoer te gebruiken en te focussen op de kwaliteit van het eigen voer en de bodem.

Films: om melkveehouders praktische handvaten te geven, zijn er drie filmpjes gemaakt. Filmpjes over voerkwaliteit, mestkwaliteit en bodemkwaliteit. In deze korte filmpjes geven melkveehouders en deskundigen uitleg over de verschillende aspecten in de kringloop. De komende weken worden de filmpjes stuk voor stuk gelanceerd. Op de website www.duurzaamboerblijven.nl is het eerste filmpje inmiddels geplaatst. Daarin wordt uitgelegd hoe lagere krachtvoerkosten zijn te realiseren door de benutting van het eigen ruwvoer omhoog te brengen.

Winter Workshops: Wilt u zelf concreet aan de slag met deze materie? Dan biedt Duurzaam Boer Blijven in Drenthe daarvoor een 8-tal workshops aan. Stuk voor stuk gericht op het verbeteren van uw bedrijfskringloop met gezondere dieren, meer rendement en een versterkte “licence to produce”! Welke workshops er allemaal zijn kunt u bekijken op www.duurzaamboerblijven.nl/workshops

Aalt Dijkhuizen (bestuursvoorzitter Wageningen UR) schrijft dat melkveehouders zo weinig mogelijk grond moeten hebben, de koeien op stal en zo veel mogelijk kilo’s per koe en per hectare. Een prachtig systeem waarbij iedereen geld verdiend…. behalve de boer!! Dit getuigt allemaal niet van heel veel boerenverstand. Kiezen we in Nederland voor de boer of voor de agro-industrie? Gaat de melkveehouderij de intensieve veehouderij achterna? met alle problemen en ellende van dien. Gaat ook de melkveehouderij voor korte termijn winst optimalisatie in plaats van voor een lange termijn inkomen (boer blijven!)? In mijn visie loopt het spoor van Dijkhuizen dood en houden we uiteindelijk geen melkveehouders meer over in Nederland. Misschien een handjevol, maar die zetten we dan bij elkaar in 1 stal op het industrieterrein cq agropark, maakt het voor iedereen een stuk handhaafbaarder en controleerbaarder en vooral ook vele malen efficiënter.

Vanzelfsprekend is het allemaal niet zo zwart-wit, maar deze discussie wordt regelmatig op scherp gezet als het gaat om de koe in de wei of een jaarrond op stal, zie bijvoorbeeld hier in de Leeuwarder Courant. Voor en tegenstanders binnen de sector debatteren er fors op los. De fabrieken willen inmiddels het liefst weidemelk en biologische melk, want emotie verkoopt! sacherijnige en moeilijke wetenschappelijke verhaaltjes niet! Daar komt nog eens bij dat premium A merken (zoals Optimel en Milner) worden gepositioneerd met miljoenen aan reclamebudgetten. Als die grote merken onder vuur genomen worden door een Wakker Dier of een GreenPeace, dan verdampen al die investeringen als sneeuw voor de zon. Dat risico durft ook niemand meer te nemen. Want het moet allemaal wel kloppen!

Tot op de dag van vandaag is het nog steeds zo dat een koe die tevreden buiten graast makkelijk en vooral goedkoop melk produceert. De boer kan rustig aan doen in de zomer, 2x daags melken en ook eens een beetje vakantie houden. Sleutel tot succes blijkt keer op keer: het inkomen centraal zetten in plaats van de productie per koe!

Toch is denken in inkomen en toekomstige afzet geen algemeen goed in de melkveesector en denken in diversiteit al helemaal niet. Het ene kamp bestookt het andere kamp steeds met argumenten passend bij zijn eigen visie op de wereld. En beide kampen hebben gelijk…alleen zouden ze dat wat vaker tegenover elkaar moeten toegeven. Het heeft alles te maken met een Low External Input (lage kosten) strategie versus een High External Input strategie en met andere bedrijfsstijlen.

Dit zou het moment moeten zijn om met zijn allen harder in te gaan zetten op diversiteit, laat vele bloemen bloeien. Alleen begint dat bij wederzijds erkennen van verschillende routes naar de toekomst en die serieus naast elkaar uitwerken en ook onafhankelijk vergelijken (op de 3 P’s). Wat zeker niet nuttig is: een vooringenomen, slecht onderbouwde en flink ingekleurde stellingname door een bestuursvoorzitter van wat heet een onafhankelijke onderzoeksinstelling te zijn.

In de maanden juli en augustus worden de melkveehouders van Duurzaam Boer Blijven van harte uitgenodigd om mee te doen aan een aantal excursies. Doe mee en ga eens kijken bij innoverende initiatieven! Bedoeld voor de deelnemers aan onze studiegroepprogramma’s om collega’s te ontmoeten en inspiratie op te doen!

De excursies vinden plaats bij:

• Voercentrum Leeuwarden
• Vrijloopstal Midwolde
• Melkveehouders Bouke Meijer en Rudi Hooch Antink, boeren met gesloten mineralenkringloop
• Melkveehouder Stan Stenveld en verdieping in de bodem met Hortinova
• Wilco Hilhorst, Mestraffinaderij

Voor meer informatie over de desbetreffende excursies:

Opgeven kan:
- Door onderstaand formulier in te vullen
- Door te  mailen naar: info@duurzaamboerblijven.nl
- Telefonisch aan Marijke Kreikamp of Inge Rameijer:033-4326000

Vermeld bij iedere vorm van opgave:
1. Aan welke excursie(s) u wilt deelnemen
2. Een 1e en 2e voorkeursdatum per opgegeven excursie
3. Uw e-mail adres én correspondentie adres die wij kunnen gebruiken voor het toesturen van informatie over de excursie(s)
4. Iedere persoon dient zich afzonderlijk op te geven

Kosten
- De kosten per excursie bedraagt €15,- voor studiegroep leden
- Alle geïnteresseerde niet-studiegroepleden zijn tevens van harte welkom. Voor hen bedragen de kosten per excursie €30,-
- Voor het behalen van de spuit licentiepunt tijdens excursie nummer 4 wordt een extra vergoeding van € 15 ,- gevraagd

Nadere informatie
- Alle excursies gaan om 10.00 uur van start en worden rond 15.00 uur afgesloten. Hierop vormt excursie nummer 4 een uitzondering. Deze excursie wordt om 16.00 uur afgesloten.
- Het minimum aantal deelnemers per excursie bedraagt 10 personen, de maximum groepsgrootte per excursie bedraagt 25 personen. Bij te weinig belangstelling kan een excursiedag dus komen te vervallen.
- Opgeven = betalen, bij verhindering mag u wel een vervanger zoeken.
- Na opgave krijgt u nadere organisatorische informatie toegestuurd. Daarbij vindt u ook het bankrekeningnummer waarop het bedrag overgemaakt kan worden.

De Kringloopwijzer is de opvolger van de Excretiewijzer. Wageningen UR (Koeien en Kansen), PPP Agro en Boerenverstand hebben gezamenlijk deze kringloopwijzer ontwikkeld. De kringloopwijzer maakt “kringloopprestaties” inzichtelijk, zoals verliezen als ammoniak, bodem N en P overschotten, opbrengsten van het land en benuttingen. De kringloopwijzer is gebaseerd op Wageningse rekenregels (BEX, BEA, BEN) en is beschikbaar voor alle melkveehouders. De kringloopwijzer vormt het hart van het eerder ontwikkelde kringloop-kompas (voor CONO Kaasmakers) en eerder gepresenteerde milieuscores en duurzaamheidsrapporten.

Een testversie is op verzoek beschikbaar, hieronder een impressie of lees hier meer. Zeer binnenkort zal ook de uitstoot van broeikasgassen en koolstof aan de kringloopwijzer worden toegevoegd. Bekijk hier een aantal voorbeeldrapportages:

Voorblad
Bedrijf
Stikstofkringloop
Milieuprestaties

De Kringloopwijzer is de opvolger van de Excretiewijzer. Wageningen UR (Koeien en Kansen), PPP Agro en Boerenverstand hebben gezamenlijk deze kringloopwijzer ontwikkeld. De kringloopwijzer maakt “kringloopprestaties” inzichtelijk, zoals verliezen als ammoniak, bodem N en P overschotten, opbrengsten van het land en benuttingen. De kringloopwijzer is gebaseerd op Wageningse rekenregels (BEX, BEA, BEN) en is beschikbaar voor alle melkveehouders. De kringloopwijzer vormt het hart van het eerder ontwikkelde kringloop-kompas (voor CONO Kaasmakers) en eerder gepresenteerde milieuscores en duurzaamheidsrapporten.

Een testversie is op verzoek beschikbaar, hieronder een impressie of lees hier meer. Zeer binnenkort zal ook de uitstoot van broeikasgassen en koolstof aan de kringloopwijzer worden toegevoegd. Bekijk hier een aantal voorbeeldrapportages:

Voorblad
Bedrijf
Stikstofkringloop
Milieuprestaties

Het overleg over gesloten kringlopen in de melkveehouderij verloopt gestaag! De kern is de N, P (en C) kringloop en van daaruit worden bedrijfsspecifieke verliezen, ofwel prestaties, berekend. De rekenmethodes worden steeds nauwkeuriger. Een bedrijfsspecifieke milieuscore is een innovatieve manier om te sturen op het doel: schoon & zuinig produceren!

Het is begonnen met de mineralenbalans (input-output), daarna BEX (bedrijfseigen excretie), BEA (ammoniakemissie) en op stapel staan BEN (nitraat) en BEK (koolstof). Dit is het werk van Wageningen UR Koeien & Kansen. Over die rekenregels kunnen we het eens worden, versie 1.0 ligt er al en als er noodzaak is kunnen deze rekenregels ook steeds verder verfijnd worden. CONO zet het in als onderbouwing voor haar duurzaamheidsprogramma (het kringloop kompas, zie afbeelding). Het CLM heeft een voorzet gedaan voor het certificeren van bedrijfsspecifieke kringloopprestaties. Dus 1+1 > 2?

Boerenverstand redeneert eenvoudig: Als je als melkveehouder verantwoord wilt ondernemen, dan moet je ruimte krijgen om, binnen de gestelde (Europese)kaders, aan eigen oplossingen te werken. Zolang je maar kunt aantonen dat het integraal milieu- en klimaatwinst oplevert. Als je niks wilt en een hekel hebt aan administratie, dan geldt een eenvoudig en generiek beleid (staarten tellen) maar dat zal ook betekenen minder speelruimte/strengere normen.Stap 1 is het nauwkeuriger in kaart brengen van alle aan -en afvoer van N, P (en C). Ofwel het opstellen van een mineralenbalans. Het P overschot op de mineralenbalans is een BODEMoverschot. Voor N ligt dat complexer en voor C nog complexer. Maar het overschot aan stikstof kan 1) de lucht in (NH3, N2), 2) uit-of afspoelen (NOx) of 3) in de bodem blijven zitten als organische stof en N organisch (betekend een hoger N Leverend Vermogen). De rekenregels om de N verliezen toe te delen worden elk jaar nauwkeuriger.

Een bedrijfsspecifieke milieuscore is een innovatieve manier om te sturen op het doel: schoon & zuinig produceren!

Dit kan ruimte bieden aan bedrijven die met eigen oplossingen komen (zoals mestverwerking, betere inzet eigen mest ten gunste van minder kunstmest). Maar het gaat ook kansen bieden voor “bedrijfs- of regio- of ketenspecifieke toetsing“. Als we het over de rekenregels eens zijn, de input eventueel kunnen certificeren, kan ook afgerekend of beter gezegd beloond worden voor goede prestaties. Op die manier gaat de stimulans  de goede kant in en blijft er ruimte voor eigen innovatieve oplossingen om milieu-en klimaatproblemen aan te pakken.  Ik ben benieuwd naar uw mening over deze ingeslagen weg.

Vandaag is een rapport verschenen (hier te downloaden) wat ik samen met Marian Stuiver van Wageningen UR – Alterra heb geschreven over kringlooplandbouw en het geven van ruimte in het beleid voor bedrijfsspecifieke (milieu)resultaten toegesneden op de Noordelijke Friese Wouden. Conclusie: handhaafbaar en betaalbaar & stimuleren in plaats van straffen! Door milieuwetten enerzijds strenger en eenvoudiger controleerbaar te maken en anderzijds via “omgekeerde bewijslast” de sector zelf met een certificering te laten komen, kan dit geheel netto flinke besparingen voor de overheid opleveren. Dit betekent wel dat de overheid aan zet is, terug moet investeren en moet belonen voor goede prestaties, bijvoorbeeld met ruimte in wetten en regels. Zeer vergelijkbaar met de “premie voor duurzaamheid” die het bedrijf CONO kaasmakers heeft ingevoerd, kan de overheid streng zijn voor zij die niks willen, en gul voor zij die wel wat willen. Meer erkenning voor boeren met een certificaat, bijvoorbeeld door het achterwegen laten van het thans verplichte bemestingsplan, kan extra impulsen geven aan melkveehouders om hierin te stappen. Vanuit onderzoek en praktijk zijn er ruim voldoende bouwstenen aangedragen om het beleid effectiever, boervriendelijker en “Brussel proof” vorm te geven en tegelijkertijd ruimte te bieden voor innovatie zodat de Nederlandse melkveehouderijsector zich duurzaam verder kan ontwikkelen. De melkveehouders in de Noordelijke Friese Wouden en de leden van de VBBM zijn er in elk geval klaar voor.

Het kringloopdenken zit in de lift. Samen met het CLM en PRI heeft Boerenverstand de studie naar de meerwaarde van kringlooplandbouw en de mogelijkheden om bedrijfsspecifieke kringloopprestaties te borgen afgerond (hier studie naar meerwaarde en binnenkort hier rapport certificeringsstudie). Een flinke steun in de rug voor de mensen die bezig zijn met het sluiten van mineralenkringlopen en daar onvoldoende voor erkend, laat staan voor beloond, worden. De kern is de N en P (en C) kringloop en de berekening van de bedrijfsspecifieke verliezen. De waarden van de bodemverliezen zijn sterk regio afhankelijk en zouden daarom getoetst moeten worden aan regionale normen.

Een verdere stap in het bieden van maatwerk!

Op dit moment bereken we als volgt de bedrijfsspecifieke N balans (in kg N/ha):
N EIGEN VOER (BENUT VIA BEX) 300
N AANVOER (KRACHT/RUW)VOER 100
- N MELK + VLEES  80
= N MEST 320
- N AMMONIAK (BEA) 20 (gaat de lucht in)
+ N AANGEVOERDE (KUNST)MEST 150
+ N mineralisatie 0
+ N depositie 50
+ N klaver 0
- N LACHGAS 0 (N2O = lachgas)
N BEMEST 500
N GEOOGST ?? (grote onbekende, is met grashoogtemeters en door opmeten van gras/maiskuilen is hier inzicht in te krijgen)
N BENUT 300

Het bedrijfsspecifieke BODEM N OVERSCHOT (BEN) = 500-300 = 200 kg N/ha en gaat dus ergens verloren in de bodem of wordt vastgelegd als N-organisch. In combinatie met de bodemeigenschappen en het neerslagoverschot kan vanuit dit getal het nitraatgehalte in het grondwater voorspelt worden.

De BODEM N efficientie = 300/500 = 60% in dit voorbeeld en het oude MINAS overschot (incl. mineralisatie en depositie) = 220 kg N/ha.

Het is zinvol en milieukundig beter om de nitraatregels niet per land, maar per landschap vast te stellen. Maak pakketten op maat. De verschillen per regio in nitraatuitspoeling zijn namelijk groot, zegt docent Bodemkunde Marthijn Sonneveld van Wageningen Universiteit. Zie artikel in Boerderij

Nu we bedrijfsspecifiek het bodem N-overschot kunnen berekenen kunnen we ook regionaal toetsen/regionaal beoordelen of dit te hoog of laag is. Idem voor het P (fosfor) overschot (het P overschot op de mineralenbalans is een BODEM overschot).

Voor de melkveehouderij gelden strenge milieunormen, bijvoorbeeld voor de uitstoot van ammoniak (NH3) en nitraat (NO3). Om deze uitstoten te verminderen worden er sinds de jaren 80 veel (heel veel) regels gemaakt. Bijna elke regel gaat gepaard met weerstand vanuit de sector. Denk aan verplichte stalsystemen, uitrijdverboden, voorgeschreven machines, verplaatsing van bedrijven bij natuurgebieden, enzoverder. Midden jaren 90 kregen we het mineralen aangifte systeem (MINAS) wat in beginsel door de sector werd verafschuwd maar later werd omarmt als een prachtig managementinstrument. De truc: met zo min mogelijk input zoveel mogelijk produceren en dat levert de melkveehouder flinke kostenbesparingen op en het is goed voor het milieu.Omdat het MINAS systeem niet “Brusselproof” bleek te zijn kwamen er toch weer generieke regels. Gelukkig is er de laatste jaren weer ruimte gekomen voor bedrijfsspecifieke milieuprestaties, zoals de Bedrijfsspecifieke N en P excretie. De uitdaging blijft hetzelfde: schoon & zuinig produceren.  

Het mineralenoverschot op een melkveehouderij kan vrij hard in beeld worden gebracht (alles wat aangekocht is minus alles wat verkocht is). Als van dat overschot de verliezen richting de lucht (vooral ammoniak) afgetrokken worden kan het bodemoverschot berekend worden wat een maat is voor de Nitraatuitspoeling. Deze getallen worden berekend vanuit de Excretiewijzer. Een laag bodemoverschot is van groot belang omdat we daarmee de Nederlandse derogatie onderbouwen. Nederland oogst namelijk veel van de graslanden en kan daarom (in vergelijk met veel andere EU landen) meer mest op het eigen land kwijt, maar dat moet ook hard gemaakt worden. De Nederlandse melkveehouderij heeft namelijk in mindere mate een mestprobleem, maar vooral een mineralen- en een verdelingsprobleem.

Samen met het team van Koeien en Kansen werk ik op dit moment dit spoor verder uit. Met het CLM werk ik aan een studie waarin de mogelijkheden om de kringloop te certificeren onderzocht worden, ofwel het borgen van deze bedrijfsspecifieke boekhouding. Certificeren kan belangrijk worden als (om wat voor reden dan ook) afgeweken wordt van de geldende regels of normen.

Samen met Dirksen Management Support kunnen we inmiddels op grote schaal deze bedrijfsspecifieke milieuprestaties uitrekenen en de excretiewijzers verwerken tot voor de boer aantrekkelijke managementoverzichten. Bovendien reken je vanuit dezelfde cijfers ook nog tal van andere duurzaamheidparameters uit (zoals de CO2 uitstoot).

Doel blijft om zowel schoner als ook zuiniger (tegen lagere kosten) melk te gaan produceren. Volgens ons ligt de uitdaging voor de melkveehouder dan met name in de bodem en bij de ruwvoerwinning en in mindere mate bij de koe…die koe moet vooral flink herkauwen!

Boerenverstand verzorgt een serie workshops over kringlooplandbouw binnen het Caring Dairy programma van CONO en Ben & Jerries. Dit in een team van Frens Schuring (Groenhorst College), Wim van der Geest (K&G Advies) en Peter Takens en gecoordineerd door de ETC Adviesgroep. De eerste serie workshops gaat specifiek over de kringloop en eiwitarmer en structuurrijker voeren. Aan bod komt hoe het huidige mest-en mineralenbeleid in elkaar steekt en welke sturingsmogelijkheden er zijn om economisch en ecologisch de bedrijfsvoering te verbeteren. De BEX (bedrijfsspecifieke excretie) komt aan de orde en hoe deze voor bedrijven voordeel kan opleveren.